Amsterdam UMC-team wil dat begrip pas tijdens de behandeling hoeft te ontstaan

Wat moet een kind begrijpen voordat het aan een onomkeerbare medische behandeling begint? Volgens de klassieke regel: alles wat relevant is, en wel vóórdat de eerste prik wordt gezet. Een onderzoeksteam van Amsterdam UMC — met daarin Annelou de Vries, een van de architecten van het Dutch Protocol — stelt in het artikel "The Fiction of Prior Knowledge: Rethinking Informed Consent in Adolescent Gender-Affirming Medical Care" (Medical Law International, augustus 2026) een andere volgorde voor. Begrip, zo betogen Oosthoek, Gerritse, de Vries, Dedding en de Vries, hoeft niet aan de behandeling vooraf te gaan. Het mag ook "ontstaan tijdens" het traject zelf, in een doorlopende dialoog in plaats van één moment van toestemming.

Van "vaststaand" naar "wordend"

De kern van het argument is conceptueel: de auteurs stellen dat het klassieke model van informed consent ervan uitgaat dat een aandoening "voldoende kan worden vastgesteld" vóór er iets wordt uitgelegd en toegestemd. Genderdysforie, zeggen zij, werkt niet zo — genderidentiteit is geen vaststaand gegeven maar iets dat mede ontstaat ín de spreekkamer, in het contact tussen jongere en behandelaar. Als dat zo is, redeneren de auteurs, is de eis dat een kind vooraf volledig begrijpt wat er met hem of haar gaat gebeuren eigenlijk een fictie — vandaar de titel. Hun voorstel: vervang het moment van toestemming door een doorlopend gesprek, waarin onzekerheid en ambivalentie niet een probleem zijn dat moet worden opgelost voordat je mag beginnen, maar "integraal onderdeel" van de besluitvorming zelf.

Wat hun eigen interviews laten zien

Het ongemakkelijke van dit pleidooi is dat de onderliggende interviews — afgenomen onder transgender jongeren en clinici in Nederland — iets anders blootleggen dan een pleidooi voor zorgvuldigheid. Volgens de kritische bespreking van Hermes Postma voor Genspect citeert het artikel een jongere die toegeeft strategisch te hebben geantwoord om een diagnose te krijgen: die jongere overwoog letterlijk dat een bepaald antwoord "als meer 'mannelijk' zou worden gezien en dat zou helpen bij het krijgen van een diagnose". Clinici in dezelfde interviews erkennen dat patiënten hun zelfrapportage aanpassen aan wat de kliniek wil horen — en gaan vervolgens toch door met onomkeerbare stappen. Dat is niet een pleidooi voor een beter gesprek. Dat is een beschrijving van een diagnostisch proces dat door de eigen onderzoekers als manipuleerbaar wordt erkend, waarna de conclusie niet is: eerst dít repareren, maar: verlaag de eisen aan wat vooraf moet vaststaan.

Hetzelfde instituut, opnieuw de bewijslast verschoven

De onderzoeksgroep rond Annelou de Vries is niet zomaar een willekeurige partij in dit debat — het is de kliniek die het Dutch Protocol ontwikkelde en decennialang verdedigde op basis van de aanname dat genderidentiteit bij zorgvuldig geselecteerde jongeren juist wél stabiel en vaststelbaar was. Zoals de LGB Courage Coalition en Jamie Reed op 9 september 2026 opmerkten, is dat een opvallende omkering: eerst was "genderidentiteit staat vast" het argument vóór vroege medische interventie, nu wordt "gender is wordend" het argument om de toestemmingseisen juist te verzachten. Die "wordendheid" wordt bovendien niet consequent toegepast — ze geldt kennelijk niet voor de onomkeerbaarheid van hormonen en operaties zelf, alleen voor de striktheid van de toestemmingsprocedure die eraan voorafgaat. Dat is precies het patroon dat critici van het Dutch Protocol al langer signaleren: als het bewijs verschuift, verschuift de redenering mee, maar de uitkomst — doorbehandelen — verandert niet. Diezelfde dynamiek van instituten die hun eigen toetsingskader bijstellen zodra de kritiek toeneemt, komt ook aan bod op puberteitsblokkers.nl, waar wordt beschreven hoe klinieken en belangenorganisaties belang hadden bij doorbehandelen.

Bron en duiding uit elkaar houden

Belangrijk om hier scherp te houden: het artikel zelf claimt niet dat het toestemmingsmodel wordt "afgeschaft" — de auteurs presenteren hun voorstel als modernisering, als eerlijker omgaan met de klinische praktijk. Dat de eigen interviewdata van de auteurs laat zien dat jongeren doelbewust hun antwoorden aanpassen om een diagnose te krijgen, is een feit uit het artikel zelf. Dat dit neerkomt op het loslaten van een essentiële waarborg in plaats van het moderniseren ervan, is de duiding van critici als Postma en Reed — en de duiding die wij hier onderschrijven. Voor ouders die precies hierover twijfelen, staat op onze eigen site meer over wat een geldig besluit eigenlijk vraagt in het artikel over een eerder rapport dat evenmin zichtbaar is meegewogen door de Gezondheidsraad, en over vergelijkbare kritiek op ethisch onderzoek in de Zwitserse AMQG-analyse van een ethiekrapport.

Wat dit betekent voor Nederlandse ouders

Voor een ouder die nu met een kind in een Nederlands genderzorgtraject zit, is dit geen abstracte discussie. Als de instelling die het beleid vormgeeft zelf bepleit dat volledig begrip niet langer een voorwaarde vooraf hoeft te zijn, verschuift de facto de vraag wie waarvoor verantwoordelijk is als een jongere jaren later spijt krijgt van een onomkeerbare stap. Een ouder die twijfelt, doet er goed aan expliciet te vragen: op welk moment wordt vastgesteld dat mijn kind de gevolgen begrijpt, en wie beoordeelt dat? Als het antwoord is dat dit vanzelf wel "ontstaat tijdens" de behandeling, is dat geen garantie — het is precies het punt waarop critici van dit onderzoek zeggen dat de wetenschappelijke onderbouwing andersom hoort te werken: eerst zekerheid, dan pas een onomkeerbare stap.

Bronnen

Oosthoek, E.D., Gerritse, K., de Vries, M.C., Dedding, C., de Vries, A.L.C. (2026). "The Fiction of Prior Knowledge: Rethinking Informed Consent in Adolescent Gender-Affirming Medical Care", Medical Law International, augustus 2026 (DOI: 10.1177/09685332261471001) — het oorspronkelijke artikel staat achter de reguliere toegangscontrole van uitgever Sage; de citaten hieronder zijn ontleend aan de twee kritische besprekingen hieronder, die zelf rechtstreeks uit het artikel citeren.

— Hermes Postma, "Overlooking Lies to Prove Their Point", Inspecting Gender (Genspect), 4 september 2026: genspect.substack.com/p/overlooking-lies-to-prove-their-point

— LGB Courage Coalition & Jamie Reed, "The Fiction of Prior Knowledge — and the People Who Wrote It", 9 september 2026: lgbcouragecoalition.substack.com/p/the-fiction-of-prior-knowledge-and